Chỉ nên tập theo hướng dẫn của kỹ thuật viên vật lý trị liệu hoặc bác sĩ. Bài viết chỉ nêu nguyên tắc chung, không thay thế chương trình tập cá nhân hóa.
Sau chấn thương, phẫu thuật, đột quỵ hay bệnh kéo dài, tập luyện đều đặn giúp tăng sức cơ, duy trì tầm vận động khớp, cải thiện thăng bằng và khả năng tự lập. Nhiều người nghĩ đã ngồi xe lăn thì “không tập được”. Thực tế, có rất nhiều bài tập có thể thực hiện ngay khi ngồi, hoặc tại giường, miễn là đúng cách và an toàn.
Vì sao phục hồi chức năng quan trọng
- Ngăn teo cơ, cứng khớp do ít vận động.
- Duy trì sức mạnh để chuyển người, tự làm các việc nhỏ.
- Cải thiện tuần hoàn, giảm nguy cơ loét tì đè, huyết khối.
- Tăng sức bền, giảm mệt.
- Cải thiện tinh thần, cảm giác tiến bộ.
- Tăng khả năng độc lập trong sinh hoạt.
Nguyên tắc chung
- Tập đều, ít mà đều tốt hơn tập dồn một lần.
- Khởi động nhẹ (vài phút) trước khi tập.
- Không gắng quá sức. Ngừng nếu đau nhói, chóng mặt, khó thở.
- Gài phanh xe lăn trước khi tập.
- Có người ở bên, nhất là khi mới tập.
- Tăng dần cường độ.
- Thở đều, không nín thở khi gắng.
- Uống đủ nước.
- Ghi lại tiến triển, để báo kỹ thuật viên.
- Tập vào thời điểm người bệnh khỏe nhất trong ngày (và thuốc phát huy tác dụng nếu có).
Khu vực cần chú ý
Tay và vai
Duy trì sức tay để tự chuyển người, tự đẩy xe hoặc tự ăn. Các bài tập thường dùng: xoay cổ tay, bóp bóng mềm, nâng tay nhẹ, dang tay.
Thân người
Giữ thân thẳng, tăng sức cơ lõi, hỗ trợ tư thế ngồi.
Chân
Nếu được phép, tập duỗi, co chân khi ngồi hoặc nằm, hỗ trợ tuần hoàn và giữ sức cơ.
Hô hấp
Hít thở sâu, thở bụng giúp phổi khỏe.
Thăng bằng
Tập ngồi giữ thăng bằng, nghiêng người nhẹ, với tay lấy đồ (nếu an toàn).
Loại bài tập, số lần và cường độ cần do chuyên gia chỉ định, dựa trên tình trạng cụ thể.
Lịch tập mẫu trong ngày
- Sáng: khởi động 5 phút, bài tập chính 10-15 phút.
- Chiều: bài tập nhẹ hoặc đi dạo (nếu được phép).
- Tối: thư giãn, giãn cơ nhẹ.
Có thể điều chỉnh theo sức khỏe. Ít phút mà đều mỗi ngày hiệu quả hơn nhiều so với vài lần dài.
Tập kết hợp sinh hoạt hằng ngày
Nhiều việc thường ngày cũng là bài tập:
- Tự ăn, tự cầm cốc: luyện sức tay, phối hợp.
- Tự chải đầu, rửa mặt: luyện vai, tay.
- Tự chuyển người (nếu đủ khả năng).
- Với tay lấy đồ trong tầm an toàn.
Khuyến khích người bệnh tự làm những gì có thể. Đừng làm thay quá mức.
Dụng cụ hỗ trợ tập
- Bóng mềm, bóng bóp.
- Dây kháng lực nhẹ (theo hướng dẫn).
- Tạ tay nhẹ (theo hướng dẫn).
- Gậy thể dục nhẹ.
- Gối kê, đệm.
- Bàn tập.
Chọn dụng cụ phù hợp và an toàn.
Dấu hiệu ngừng tập
- Đau tăng, đau nhói.
- Tê, tím, lạnh chi.
- Khó thở, tức ngực.
- Chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi.
- Cảm giác kiệt sức.
- Vết mổ sưng, đỏ, chảy dịch.
Gặp các dấu hiệu này, hãy dừng và báo nhân viên y tế.
An toàn khi tập trên xe lăn
- Gài phanh, kiểm tra xe chắc chắn.
- Dùng dây an toàn nếu cần.
- Không tập trên xe có đệm trơn, nghiêng.
- Giữ không gian xung quanh thoáng.
- Mang giày dép chống trơn khi đứng tập (nếu được phép).
- Không tự ý đứng khi chưa được cho phép.
Chọn xe lăn phù hợp cho tập luyện
- Phanh chắc, ổn định.
- Tay vịn gấp lên được để chuyển người.
- Gác chân tháo/xoay để dễ đứng.
- Đệm vừa, không quá mềm.
- Ghế vừa người.
Phối hợp với y tế
- Hẹn kỹ thuật viên đánh giá và xây dựng kế hoạch tập.
- Học cách làm đúng, quay video nếu được phép để ôn lại.
- Báo cáo tiến triển hoặc vấn đề.
- Điều chỉnh kế hoạch khi tình trạng thay đổi.
Xem các bài liên quan:
Tâm lý
Quá trình phục hồi có lúc nhanh, lúc chậm. Hãy:
- Kiên nhẫn, khen ngợi tiến bộ nhỏ.
- Đặt mục tiêu nhỏ, dễ đạt.
- Cùng tập, tạo không khí vui vẻ.
- Không so sánh với người khác.
Xem tâm lý người bệnh lần đầu dùng xe lăn.
Câu hỏi thường gặp
Tôi tập một mình tại nhà có được không?
Được với bài tập đơn giản đã được hướng dẫn. Bài khó nên có người hỗ trợ.
Mỗi ngày tập bao lâu?
Tùy tình trạng. Thường bắt đầu ngắn, tăng dần theo hướng dẫn.
Dùng xe lăn có làm yếu cơ không?
Nếu kết hợp tập luyện, không. Xe lăn chỉ hỗ trợ đi lại, tập luyện vẫn cần duy trì.
Kết luận
Tập phục hồi đều đặn, đúng cách là chìa khóa cho sự tiến bộ. Hãy làm theo hướng dẫn chuyên môn. Cần xe lăn trong giai đoạn này, hãy thuê tại ThueXeLan.vn.
